De zwart witte Holocaust

De Misantroop zag recentelijk een film en een documentaire over de Holocaust, in zwart wit gefilmd.

Schindlers list

Het meeste is gelukkig al gezegd en geschreven over deze film, met de bekende douche scene als meest heikele punt. De joodse vrouwen worden op de trein gezet naar de veiligheid, weg uit de verschrikkingen van Oost-Europa. Er staat echter een wissel verkeerd en de eindbestemming blijkt Auschwitz. Reeds eerder in de film was door een personage opgemerkt dat de Duitsers in Auschwitz Joden vergasten, een opmerking die genoeglijk werd weggehoond door andere personages. Eenmaal in de douchekamers aangekomen zijn ze toch niet meer zo zeker van hun zaak. De douchekoppen worden in beeld gebracht. Gas of niet, zo suggereert de ondertiteling. En gelukkig, er komt gewoon water uit! Die Holocaust, met vergassen enzo, dat viel eigenlijk allemaal reuze mee! Of nou ja, voor de hoofdpersonages dan.

En goed, sinds Son of Saul is er gelukkig een nieuwe standaard voor Holocaust films en is het misschien wat flauw een film voor het grotere publiek te gaan bekritiseren. Een bepaalde spanningsboog houdt de film kijkbaar en we kunnen niet drie uur lang kijken naar een sonderkomanndo dat gaskamers aan het schrobben is (hoewel, waarom eigenlijk ook niet?). Maar  bij het herzien van Schindlers list valt vooral de verschrikkelijke misplaatse ironische subtekst op.

Zoals bekend is Spielberg, de regisseur van Schindlers list, niet de meest subtiele filmmaker. Muziek is groots en bombastisch, personages zijn heilig goed, intens slecht of heroïsch heldhaftig. Echte mensen komen in principe weinig voor in de films van Spielberg. En ook Schindlers list wordt bevolkt door schurken, malloten, Peppie en Kokkie, heiligen en schizofrenen.

           Schindlers list begint met de opkomst van Oscar Schindler (Liam Neeson) in Krakau. De beste man heeft smaak, een nazispeldje en weet zich te omringen met invloedrijke mensen die heel modebewuste Hugo Boss pakken dragen. Het decor, de uniformen, marcherende soldaten, het ziet er allemaal piekfijn uit in Schindlers list. Dit is dan het enige sterke punt van de film. Maar tegelijk is dit iets dat met een groot budget eigenlijk ook niet fout mag gaan.

Wat ook meteen opvalt is dat de film in zwart wit is geschoten en dat Duitsers vaak Duits schreeuwen, maar Engels praten. Beide aspecten zijn vrij ontnuchterend. Het zwart wit element maakt dat de film afstandelijker wordt. Soms kan dat een goede keuze zijn, maar in dit geval lijkt het toch vooral een pretentieuze keuze. Het voegt in elk geval weinig toe, kleur had de film ingrijpender gemaakt.

Oscar Schindler zorgt goed voor zichzelf, en profiteert van de onderdrukking van de Joden. Hij betrekt een groot huis van Joden die in het getto worden opgesloten. De Joden en Schindler bekijken hun nieuwe woning. ‘Het kon niet beter’ zegt Schindler, ‘Hoe kan dit nog slechter?’ vragen de Joden, in een kleine kamer. Op dat moment komt een andere grote joodse familie binnen met wie ze de kamer moeten delen. Ironie! schreeuwt de film hier, een beetje een ongepast en weinig subtiel stijlelement. Deze situatie zou beter in een komedie passen. Dit is een van de eerste momenten dat Spielberg geen toon kan houden. De film zit vol met dit soort bizarre momenten waarop Spielberg, vermoedelijk onbedoeld, lichtvoetigheid en slapstick in de film lijkt te brengen. De Misantroop vond een filmpje op internet dat dit probleem aardig aan het licht brengt. Een filmpje waarin een aantal scènes worden getoond met een lachband eronder:

https://www.youtube.com/watch?v=ifv6zN_4QrU

Vervolgens begint Schindler zijn eigen fabriek in potten en pannen. Hij gebruikt joodse investeerders, een joodse boekhouder, en joodse werknemers; want die zijn goedkoper dan Polen. Het geld dat Schindler betaalt gaat niet naar de werknemers maar naar de SS, maar dat vindt Schindler geen enkel probleem. De zaken gaan vrij goed. Een bejaarde man met slechts een arm, komt Schindler bedanken voor het unieke traineeship dat hem door Schindler is aangeboden in de fabriek. Een merkwaardige scene waarin de eenarmige jood zich eigenlijk een beetje dommig en naïef gedraagt. Dit is geen mens, maar een blij kind. De Duitsers schieten hem dood als hij sneeuw moet schuiven, want dat kan hij natuurlijk niet. Eigenlijk laat Spielberg hier gewoon een hond dood schieten; het personage begrijpt weinig van de realiteit en is lief, makkelijker medelijden opwekken kan niet. Was het personage meer uitgediept, een mens dat op de hoogte was van zijn fragiele lot, een mens met angst, dan had zijn dood zoveel meer betekend.

De boekhouder van Schindler is per ongeluk op de trein naar een vernietigingskamp gezet. Schindler spoedt zich naar het station om dit tegen te houden. De dienstdoende SS officier vertelt hem vol zelfvertrouwen dat de boekhouder op de lijst staat, en dat de lijst correct is. Oei denkt de kijker, Duits protocolfascisme, hier kan niemand tegenop. Schindler vraagt naar de naam van de officier en verzekert hem dat als hij niet helpt hij eindigt in Rusland. En floep, de officier draait om als een blad aan de boom en begint zelf mee te zoeken. Dit is nou een typisch voorbeeld van zwakke karakters. De officier stelt zich boven Schindler op, maar bij het horen van het woord Rusland verandert hij in een slaafse hond, zonder welk conflict dan ook. Als karakters zo makkelijk kunnen veranderen, wordt het verhaal ongeloofwaardig en slap. Eigenlijk suggereert Spielberg dat met een heel klein beetje assertiviteit de hele Holocaust tegengehouden had kunnen worden.

Inmiddels is de ultieme slechterik , Hauptsturmfuhrer Amon Goeth (Ralph Fiennes) ten tonele verschenen. Rijdend door het getto worden hem details uitgelegd van het getto, waarop Goeth vraagt of de kap van de auto dicht kan, want ‘i’m fucking freezing’. Ook op de villa die hij gaat bewonen heeft hij wat aan te merken. ‘thats no villa, thats a house’. De details van het nieuw te bouwen kamp worden aan hem verteld, terwijl hij blijft doorbabbelen over de villa dat eigenlijk een huis is. Hoe heeft die man kampcommandant kunnen worden in godsnaam? Er is ruzie over de fundering van een barak. Een Jodin beweert dat het allemaal opnieuw gedaan moet worden. Goeth zegt dat ze voor zijn neus doodgeschoten moet worden. Als ze dood is, beveelt Goeth te doen wat ze zei. Wrang. Dit is het laatste personage dat wordt doodgeschoten die een paar zinnen tekst heeft in de film. De rest van de personages die meer speeltijd hebben gekregen, overleven het allemaal. In een film over de Holocaust. Wat een realisme.

Alle Joden worden uit de getto’s gehaald, auf transport! Bons bons, aufmachen, het bekende SS verhaal. Dit is mooi gefilmd. Je voelt de spanning, de angst. Geschreeuw, blaffende honden, als een strop die strakker wordt getrokken. Meedogenloos is de ontruiming. Plots komt een kindje in  beeld ‘Hee, wie heisst du, wie heisst du’ wordt schattig gevraagd door een SS’er. Om van het ene op het andere moment weer grof en lomp andere Joden te slaan. De ondergeschikten van de zeurende psychopaat zijn schizofrene moordenaars. Het schiet al lekker op in de DSM.

Dan komt de scene waar de Duits/Engelse taal ambiguïteit absurd wordt. Een SS’er schreeuwt tegen de boekhouder: ‘you’re card Jew!, deine papiere Jude, deine papiere!’ De boekhouder trekt zijn kaart uit z’n jas (spannend moment ook, die is hij al eens vergeten!) ‘that line’ antwoord de SS’er. Naast rassenleer kregen SS’ers ook Engels blijkbaar, om in films van Spielberg geen verwarring te veroorzaken.

De Joden die zich verstopt hebben voor transport worden gezocht. Een jood die in de klankkast van de piano is gaan zitten, verraadt zich door op de toetsen te gaan staan. Oeps! Tijdens het doodschieten van andere onderduikers in de huizen, gaat een SS’er vervolgens piano spelen. Twee van zijn kameraden komen even uitpuffen, ‘ist dass bach?’ ‘nein, Mozart’. De pianomuziek versmelt met geweerschoten. Mozart dus, een Duitser, wat een cultuur hebben die Duitsers toch.[1] Ook Goeth gaat even uitblazen: ‘I wish this fucking night were over.’

In het kamp houdt Goeth er het ochtendritueel op na vanaf zijn balkon te schieten op Joden. Een vrij meedogenloze moordenaar dus. Er moet ruimte worden gemaakt voor een nieuw transport. Goeth gaat op inspectie met twee anderen in de werkplaats. Een jood maakt te langzaam scharnieren. Dat ruimt natuurlijk lekker op voor de moordenaar. Echter, als Goeth hem dood wil schieten, weigert Goeth’s pistool, en het tweede ook. Goeth slaat hem met het pistool en loopt dan weg. Los van de onmogelijke toevalligheid, er moest toch plaats gemaakt worden voor een nieuw transport? Goeth is toch een psychopathische moordenaar, iemand die houdt van moorden? Laat die zich tegenhouden door een weigerend pistool? Ook de mede SS’ers die toe aan het kijken zijn hebben vast pistolen op zak, maar die worden ook niet gebruikt.

De Misantroop kan nog wel even doorgaan, maar de boodschap is duidelijk. Spielberg kan geen toon houden, personages zijn dom en inwisselbaar en de situaties zijn vaak ongeloofwaardig. Ook laat Spielberg geen personage doodgaan waar kijkers emotioneel in hebben geïnvesteerd. Dat is namelijk de essentie van de Holocaust. Dat joodse mensen hun hele gezin, vrienden, familie verloren. Die werden anoniem doodgeschoten, vergast, of werkten zich dood. Een gat in het plot van het leven. Dat is tragiek waarmee Spielberg slecht uit de voeten kan. Hij brengt vooral technisch hoogstaande afslachtporno op het scherm, maar zoals porno zich verhoudt tot seks, zo verhoudt Schindlers list zich tot de Holocaust.

[1] De Misantroop erkent alleen Gross Deutschland, Mozart is dus inderdaad een Duitser

Austerlitz

Rond de dagen van 4 en 5 mei werd Austerlitz getoond in Eye. Vooraf was nog niet bekend dat het een vrij minimalistische bedoeling zou worden. De ‘documentaire’ bestaat uit zwart wit beelden van twee verschillende concentratiekampen (Dachau en Sachenhausen) terwijl deze worden bezocht door toeristen. Er is geen voice over, geen narratief, alleen maar beelden. Toen De Misantroop de docu ging bekijken had hij niet zoveel minimalisme verwacht en met hem vele andere bezoekers. Een constante stroom van mensen verliet de zaal, de moderne mens eist vermaak.

Na vijf minuten passerende mensen in Dachau te hebben gezien begrijp je wat beter wat de Führer met de degeneratie van rassen voorzag. Het is niet eens een heel gek idee daar wat aan te doen. Dikke mensen met kinderwagens, afzichtelijke kleren en een algemene tendens tot desinteresse. Na vijf minuten Austerlitz begrijp je dan ook wat de maker bedoelt: het toerisme, met alle gebruikelijke afschrikwekkende facetten van dien, heeft zijn intrede gedaan in concentratiekampen. Maar toen moest dus nog 85 minuten restfilm worden bekeken. Gelukkig valt er af en toe hartelijk te lachen. Een meisje met een buiktruitje met ‘like i care’ als opdruk, een man met een T-shirt van Jurassic Park. Een gids vertelt het verhaal over hoe gevangenen aan hun armen werden opgehangen, zodat ze een langzame dood stierven, waarop een man dit nadoet voor de foto. Ook de vele foto’s van mensen bij het ‘arbeid macht frei’ bord zijn fascinerend.

Nu is de misantroop de laatste die moraalriddertje wil spelen. Het is al lang goed dat er überhaupt mensen naar toe gaan en hoe mensen zich daar gedragen moeten ze zelf weten. Maar bij het zien van de zoveelste selfie vraag je je af ‘is dit een mens?’ De Misantroop was vorig jaar in Auschwitz, en hoewel er gelukkig nog genoeg jodengrappen vanaf konden, is luisteren en nadenken toch de kern-motivatie geweest om daar naar toe te gaan. Waarom zou je blije hipster foto’s maken op de spoorlijn van Auschwitz? Zodat je aan je vrienden kan laten zijn dat je een egocentrische malloot bent?

Enfin, het is een boeiend gegeven dat concentratiekampen weer bezocht worden door massa’s. Er is bijna geen verandering. In de jaren dertig en veertig werd je met geweld gedwongen er heen te gaan, tegenwoordig moet je er zijn geweest; Bucketlist waardig, een full life experience weet je wel. Tjah en dan krijg je dus dit. Het is in dit geval dus wel een goed idee geweest in zwart wit te filmen. Op deze manier smelten de beelden van de oorlog en de moderne beelden in je hoofd samen. Dat geeft een boeiend effect.

Austerlitz is een goede documentaire voor mensen op zoek naar contemplatie en verveling, maar je kunt ook zelf eens naar een concentratiekamp gaan en de verloedering met eigen ogen aanschouwen.

austerlitz-2016-003-auschitz-tourists-at-gateGroetjes uit Dachau!